ÖZET
Ceza Hukuku kişilerin özgürlük alanına en yoğun biçimde müdahale edilen hukuk dallarının başında gelmektedir. Bundan dolayı, soruşturma aşamasında gizlilik esas olsa da kovuşturma aşaması aleni olarak gerçekleştirilmektedir. Aleniyet ilkesi, yargılamanın tamamını kapsayıp yargılama sonunda verilen kararların aleniyetinin sağlanmasını da içermektedir.
Türk Hukukunda, duruşmaların kaydı için duruşma tutanağı düzenlenmektedir. Uygulamada, hâkim ya da mahkeme heyeti tarafından tarafların ve vekillerinin beyanları özetlenerek zabıt katibine dikte ettirilmekte ve duruşma tutanaklarında yazanlar tarafların beyanlarını her zaman tam ve eksiksiz olarak yansıtamamaktadır. Her duruşmada ses ve görüntü kayıtlarının alınması halinde, tarafların ve vekillerinin kendilerini kesintisiz olarak daha iyi ifade edebilecekleri, özetleme ve dikte ettirmekle uğraşmak zorunda kalmayan hâkimin ya da mahkeme heyetinin uyuşmazlığın esasına yoğunlaşacağı, istinaf ve temyiz makamlarının dosyayı daha etkin inceleme fırsatı bulacağı ve dolayısıyla adil yargılanma hakkının daha iyi tesis edileceği değerlendirilmektedir.
Makalede, uzaktan ya da yüz yüze gerçekleştirilen her duruşmanın sesli ve görüntülü kayıt altına alınmasının duruşma tutanağının gerçeği yansıtmadığına ilişkin iddiaların ve şikayetlerin azalmasına ve maddi gerçeğe ulaşılmasına katkı sağlayacağı sonucuna varılmıştır.
GİRİŞ
Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler her geçen gün hızla artış göstermektedir. Günümüzde dijitalleşme bürokratik işlemlerde de yaygınlaşmış ve ülkemiz özelinde e-devlet aracılığıyla kamu otoriteleri tarafından gerçekleştirilen birçok işlem elektronik ortamda görülmeye başlamıştır. Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP), Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) gibi projelerin ortaya çıkışıyla yargıda hızlı bir dijitalleşme başlamış olup bu süreç artan şekilde devam etmektedir.
Makalede, yargıdaki dijitalleşme süreci ışığında alenilik ilkesi değerlendirilerek ceza yargılamasında duruşma aşamasında görülen birtakım aksaklıklara yönelik pratik önerilerde bulunulmakta ve adil yargılanma hakkının bir gereği olarak tarafların ve vekillerinin beyanlarının tam ve eksiksiz olarak kayda alınması için yüz yüze ya da uzaktan gerçekleştirilen tüm duruşmalarda ses ve görüntü kaydının alınması gerektiği görüşü savunulmaktadır.
KAVRAMSAL ÇERÇEVE
Aleniyet İlkesi: Aleniyet kelimesi köken itibariyle açık, gizli olmayan, meydanda olan anlamına gelmektedir. Hukuki açıdan ise aleniyet ilkesi, önceden izin almaksızın, belirli bir insan grubuna dahil olmaksızın ve belirli bir kişilik yapısına sahip olmaksızın herkesin mahkemedeki yargılamaya katılabilmesi, onu izleyebilmesidir. Aleniyet ilkesinin temelinde, bağımsız ve tarafsız mahkemelere tanınan yargı yetkisinin kullanımı sırasında hukuka uygun hareket edilip edilmediğinin şeffaflık içerisinde denetlenmesi yatmaktadır.
Doğrudan Doğruyalık (Yüzyüzelik) İlkesi: Doğrudan doğruyalık ilkesi mahkemenin veya hâkimin delillerle doğrudan doğruya temasta olması, delilleri bizzat değerlendirerek karar vermesi anlamına gelmektedir. Literatürde SEGBİS aracılığı ile sanık savunması alınmasının doğrudan doğruyalık ilkesini ihlal edip etmediği tartışmalıdır. Yargıtay 16. Ceza Dairesi'nin kararlarında sanık olmaksızın yargılama olmaz ilkesi açıklanmış ve sınırları çizilmiştir.
UYGULAMADAKİ MEVCUT DURUM
Duruşma Tutanağı: CMK md 219 uyarınca her duruşma için tutanak tutulmaktadır. Uygulamada şeklen zorunlu unsurları taşısa da içerik olarak duruşma tutanaklarının bu unsurları tam olarak yansıtmadığı gözlenmektedir. Hâkim ya da mahkeme heyeti sanık açıklamalarını kendi cümleleri ile zabıt katibine dikte ettirmekte, çoğu zaman da matbu hale gelmiş birtakım cümleler duruşma tutanağına yazdırılmaktadır.
Ses, Görüntü Kaydı ve Nakli Yasağı: CMK md 183'te adliye binasında ve duruşma başladıktan sonra duruşma salonunda her türlü sesli, görüntülü kayıt veya nakil olanağı sağlayan aletlerin kullanılamayacağı düzenlenmiştir. Ancak çocuk mağdurların ifadeleri gibi durumlarda kayıt istisnai olarak zorunlu kılınmıştır.
UYAP ve SEGBİS: 2011 yılında SEGBİS kurulmuştur. SEGBİS sayesinde ifade alma ve sorgu işlemleri ile duruşmaların video kaydına alınması imkânı sağlanmıştır. SEGBİS uygulamalarının kapasitesi giderek arttırılmaktadır.
KAYIT ALTINA ALINAN DURUŞMALAR YAYINLANABİLİR Mİ?
Duruşmaların kitle iletişim araçlarıyla yayınlanması hususunun birtakım avantajları ve dezavantajları bulunmaktadır. Aleniyet ilkesinin duruşma salonunda bulunmayan kişiler için genişletilmesi insan onuruna ve adil yargılanma hakkına aykırılık teşkil edebilir. Bir tarafta yargılamaya katılanların kişilik haklarının korunması, lekelenmeme hakkı; diğer tarafta ise basın özgürlüğü, kitlelerin haber alma hakkı bulunmaktadır.
ÇÖZÜM ÖNERİLERİ VE SONUÇ
Tüm duruşmaların istisnasız olarak kayıt altına alınması, duruşma tutanağının gerçeği yansıtmadığına ilişkin iddiaların ve şikayetlerin azalmasına ve gerçeğin ortaya konmasına faydalı olacaktır. İstinaf ve temyiz makamları için, tarafların beyanlarının doğrudan izlenmesi daha etkin bir değerlendirme yapılmasına imkân tanıyacaktır.
Sonuç olarak; aleniyet ilkesi insanların kapalı kapılar ardında gizli bir şekilde yargılanmasını engelleyen, mahkemelere güven duyulmasını sağlayan ve adil yargılama ilkesini tesis eden önemli bir ilkedir. Duruşmaların ses ve görüntü yoluyla kaydı kural, üçüncü kişilere aktarımı ise istisnai olması gereken bir durumdur. Kural olarak her duruşmada ses ve görüntü kaydı alınması zaruridir.