ÖZET
Özgür irade (free will) hukukta ve sosyolojide üzerinde uzlaşılması her daim zor bir kavram olagelmiştir. Deterministik yaklaşım insanın özgür iradesinden bahsedilemeyeceğini, hiçbir şeyin rastgele gerçekleşmediğini öne sürse de hukuk sistemleri insanın özgür iradeye sahip bir canlı olduğu ön kabulüne sahiptir. Hukuktaki normatif düzenin kurulabilmesinin ön koşulu iradenin belirlenebilir olmasıdır. Yapay zekâ türlerinin irade özgürlüğünden emin olmadan yapay zekânın cezai ya da hukuki sorumluluğunun olup olmadığı tartışılamaz.
GİRİŞ ve KAVRAMSAL ÇERÇEVE
Hukuk disiplini bakımından özgür irade, insanın davranışları üzerinde ahlaki ve hukuki sorumlulukları doğrultusunda kontrol sahibi olması anlamına gelmektedir. Ceza hukukunun gelişimi boyunca sorumluluğun temeli özgür irade kavramına dayandırılmıştır. Özel hukukta da sözleşme özgürlüğü, irade özerkliğinin bir tezahürüdür.
Yapay zekâ, insan ile ilişkilendirilen düşünme, karar alma, problem çözme ve öğrenme gibi faaliyetlerin otomasyonu olarak tanımlanmaktadır. Literatürde yapay zekâ; dar yapay zekâ, yapay genel zekâ ve süper yapay zekâ olarak üçe ayrılır. Günümüzdeki yapay zekâlar büyük ölçüde dar yapay zekâ kategorisindedir ve belirli görevler için programlanmıştır.
YAPAY ZEKÂ VE BİLİNÇ PROBLEMİ
Yapay zekânın irade özgürlüğüne sahip olduğu kabul edildiğinde, insana özgü olduğu düşünülen birtakım metafizik olguların yapay zekâ tarafından nasıl değerlendirileceği soruları akla gelmektedir. Yapay zekâ neyin iyi, neyin kötü olduğuna nasıl karar vermektedir? Yapay zekâ algoritmaları, sabit kontrol mimarileri, öğrenen mimariler ve hedef üreten mimariler olarak ayrılabilir. Sadece hedef üreten mimarilerin (henüz ulaşılmamış genel/süper zeka) kendisine tanımlanan hedeflerin dışına çıkma, yani özgür irade ile hareket etme kabiliyetine sahip olabileceği düşünülmektedir.
YAPAY ZEKÂ TÜRLERİNİN HUKUKİ STATÜSÜ
Dar yapay zekâlara kişilik atfedilemeyeceği söylenebilir. Ancak genel ve süper yapay zekâ türlerinin irade özgürlüğü ve bilinç geliştirmesi durumunda onlara hukuki statü tanınması tartışılmaktadır. Bu konuda üç temel görüş vardır:
- Kişilik Statüsünü Reddeden Görüş: Yapay zekanın basit bir eşya olduğu ve köle gibi sahibinin sorumluluğunda olduğu görüşüdür.
- Tüzel Kişilik Görüşü: Yapay zekâya şirketler veya vakıflar gibi özel bir tüzel kişilik statüsü verilmesi görüşüdür.
- Elektronik Kişilik Görüşü: Avrupa Parlamentosu raporunda yer alan, yapay zekâya sui generis bir elektronik kişi statüsü tanıyıp onlara haklar ve sorumluluklar yüklenmesi görüşüdür.
SONUÇ
Günümüzde var olan dar anlamda yapay zekâ türünün, yapmış oldukları eylemin farkında olma ve özgür iradeye işaret eden yetenekleri olduğunu söylemek mümkün değildir. Ancak genel ve süper yapay zekâ türlerinin geliştirilmesi ihtimali göz önüne alındığında, bu varlıklara hukuki bir kişilik statüsü (elektronik kişilik) atfedilmesi gerekebilecektir. Yapay zekâ alanındaki hukuki ve felsefi temellerin sağlam kurulması için çalışmalar hız kesmeden sürdürülmelidir.